భారత్-భూటాన్ బంధం: ‘గెలెఫు’ వ్యూహంతో చైనాకు చెక్!
హిమాలయ సానువుల్లో, ఇద్దరు అగ్రరాజ్యాల మధ్య ఒదిగి ఉన్న ఒక చిన్న దేశం భూటాన్. ఇది కేవలం ఒక దేశం కాదు, భారత భద్రతా వ్యూహంలో అత్యంత కీలకమైన ఒక ‘బఫర్ స్టేట్’. చైనా తన ‘డ్రాగన్’ కోరలను చాస్తున్న ప్రతిసారీ, భూటాన్ స్థిరత్వం, సార్వభౌమాధికారం భారతదేశానికి అత్యంత ముఖ్యమైనవిగా మారతాయి. ఈ సంక్లిష్టమైన భౌగోళిక-రాజకీయ చదరంగంలో, భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ हालీ (లేదా: ఇటీవలి) భూటాన్ పర్యటన కేవలం ఒక స్నేహపూర్వక సందర్శన కాదు. ఇది “నైబర్హుడ్ ఫస్ట్” (పొరుగువారికే ప్రాధాన్యత) విధానానికి ఆచరణాత్మక రూపం; అదే సమయంలో, ఉత్తర సరిహద్దు నుండి పొంచి ఉన్న ముప్పుకు వ్యతిరేకంగా ఒక బలమైన, దీర్ఘకాలిక వ్యూహరచన.
ఈ పర్యటనలో రెండు అత్యంత కీలకమైన అంశాలున్నాయి. ఒకటి, భూటాన్ 13వ పంచవర్ష ప్రణాళికకు భారతదేశం సంపూర్ణ మద్దతు ప్రకటించడం. రెండు, భూటాన్ తలపెట్టిన కలల ప్రాజెక్ట్ “గెలెఫు మైండ్ఫుల్నెస్ సిటీ”కి సహకారం అందించడం. ఈ రెండూ వేర్వేరుగా కనిపించినా, వాటి అంతిమ లక్ష్యం ఒక్కటే: భూటాన్ ఆర్థికంగా, సామాజికంగా నిలదొక్కుకునేలా చేయడం ద్వారా, ఆ దేశం ఇతర ప్రలోభాలకు (ముఖ్యంగా చైనా) లొంగకుండా చూడటం. ప్రధాని మోదీ ఈ పర్యటనలో 1020 మెగావాట్ల పునత్సాంగ్ఛూ-2 జల విద్యుత్ ప్రాజెక్టును ప్రారంభించడం, ఇంధనం, సాంకేతికతపై చర్చించడం… ఇవన్నీ ఆ పెద్ద లక్ష్యానికి సోపానాలు మాత్రమే.
“నైబర్హుడ్ ఫస్ట్”: ఇది నినాదం కాదు, జాతీయ భద్రతా అవసరం
భారతదేశ విదేశాంగ విధానంలో “నైబర్హుడ్ ఫస్ట్” పాలసీకి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. అయితే, నేపాల్, మాల్దీవులు, శ్రీలంక వంటి దేశాలతో సంబంధాల విషయంలో భారత్ తరచూ సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది. ఈ దేశాలలో చైనా తన ఆర్థిక, రాజకీయ పలుకుబడిని విపరీతంగా పెంచుకుంటోంది. కానీ, భూటాన్ కథ వేరు. ప్రపంచంలో చైనాతో ఇప్పటికీ అధికారిక దౌత్య సంబంధాలు లేని అతి కొద్ది దేశాల్లో భూటాన్ ఒకటి. దీనికి చారిత్రక కారణాలున్నాయి.
అయితే, గత కొన్నేళ్లుగా చైనా తన వైఖరిని మార్చింది. భూటాన్తో సరిహద్దు చర్చల పేరుతో ఆ దేశంపై తీవ్రమైన ఒత్తిడి తెస్తోంది. ముఖ్యంగా, ‘డోక్లాం’ ప్రాంతంలో 2017లో జరిగిన సైనిక ప్రతిష్టంభన (Indo-China Standoff) దీనికి పరాకాష్ట. భారతదేశపు ‘చికెన్స్ నెక్’ (సిలిగురి కారిడార్)కు అతి సమీపంలో ఉన్న డోక్లాంను ఆక్రమించుకోవాలని చైనా ప్రయత్నించింది. భారత సైన్యం దాన్ని సమర్థవంతంగా అడ్డుకుంది. ఈ కారణంగా, భూటాన్ను తనవైపు తిప్పుకోవడం చైనాకు వ్యూహాత్మకంగా చాలా అవసరం. ఈ నేపథ్యంలోనే, మోదీ పర్యటన అత్యంత ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుంది. ఆయన భూటాన్ నాలుగవ రాజు జిగ్మే సింగ్యే వాంగ్చుక్ (ఆధునిక భూటాన్ పితామహుడు)తో భేటీ కావడం, ప్రస్తుత రాజు జిగ్మే ఖేసర్ నామ్గ్యేల్ వాంగ్చుక్ స్వయంగా ఎయిర్పోర్ట్కు వచ్చి వీడ్కోలు పలకడం.. కేవలం సంప్రదాయం కాదు, ఇరు దేశాల మధ్య ఉన్న లోతైన నమ్మకానికి, గౌరవానికి సంకేతం.
13వ పంచవర్ష ప్రణాళిక: ‘సహాయం’ నుండి ‘భాగస్వామ్యం’ వైపు
ఒక దేశం మరో దేశానికి సహాయం చేయడానికి, భాగస్వామిగా ఉండటానికి చాలా తేడా ఉంది. సహాయం (Aid) అనేది అవతలి దేశాన్ని ఎప్పుడూ ఆధారపడేలా చేస్తుంది. కానీ భాగస్వామ్యం (Partnership) ఆ దేశాన్ని తన కాళ్లపై తాను నిలబడేలా ప్రోత్సహిస్తుంది. భూటాన్ 13వ పంచవర్ష ప్రణాళికకు మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా భారత్ సరిగ్గా ఇదే చేస్తోంది. ఇది భూటాన్ స్వయంగా రూపొందించుకున్న ప్రణాళిక. ముఖ్యంగా, ఆ దేశం కేవలం జల విద్యుత్ (Hydropower) మీదనే ఆధారపడకుండా, తన ఆర్థిక వ్యవస్థను వైవిధ్యపరచాలని (Diversify) లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
భూటాన్ ఆర్థిక వ్యవస్థకు జల విద్యుత్ వెన్నెముక. భారత్ సహకారంతో నిర్మించిన ప్రాజెక్టుల ద్వారా ఉత్పత్తి అయ్యే విద్యుత్ను తిరిగి భారత్కే అమ్మి భూటాన్ ఆదాయం పొందుతోంది. అయితే, ఇది ఒక్క రంగంపైనే అతిగా ఆధారపడటం అవుతుంది. అందువల్ల, 13వ ప్రణాళికలో పర్యాటకం (Tourism), సాంకేతికత (Technology), మరియు సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable Development) వంటి రంగాలపై దృష్టి పెట్టారు. ఈ ప్రణాళిక విజయవంతం కావాలంటే భారీగా నిధులు అవసరం. ఆ నిధులను అందించడానికి భారత్ ముందుకు రావడం, భూటాన్కు అతిపెద్ద భరోసా. అంతేకాక, ఇంధన ప్రాజెక్టుల కోసం ప్రత్యేకంగా ₹4,000 కోట్ల రుణం, ఎరువులు, నిత్యావసర వస్తువుల నిరంతర సరఫరాకు హామీ ఇవ్వడం.. ఇవన్నీ “మీకు మేం ఉన్నాం” అని భారత్ ఇస్తున్న స్పష్టమైన సందేశం.
‘గెలెఫు మైండ్ఫుల్నెస్ సిటీ’: భారత్ ‘యాక్ట్ ఈస్ట్’కు అనుసంధానం
ఈ పర్యటనలో అత్యంత వ్యూహాత్మకమైన అంశం “గెలెఫు మైండ్ఫుల్నెస్ సిటీ” (Gelephu Mindfulness City) ప్రాజెక్టుకు భారత్ మద్దతు పలకడం. ఇది భూటాన్ రాజు యొక్క కలల ప్రాజెక్ట్. అస్సాం సరిహద్దుకు ఆనుకుని ఉన్న గెలెఫు ప్రాంతంలో, సుమారు 1000 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఒక ‘స్పెషల్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ రీజియన్’ (SAR)ను అభివృద్ధి చేయాలన్నది ప్రణాళిక. ఇది కేవలం ఒక నగరం కాదు; కార్బన్ రహిత, సుస్థిర అభివృద్ధికి నమూనాగా, ప్రపంచ పెట్టుబడులను ఆకర్షించే ఒక ఆర్థిక కేంద్రంగా దీనిని తీర్చిదిద్దాలని భూటాన్ భావిస్తోంది.
ఇక్కడే అసలు వ్యూహం దాగి ఉంది. ఈ గెలెఫు నగరం, భారతదేశపు అస్సాం రాష్ట్రానికి సరిగ్గా పక్కనే ఉంటుంది. అంటే, ఈ ప్రాజెక్టుకు భారత్ మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా, భూటాన్ ఆర్థిక భవిష్యత్తును భారతదేశపు ‘యాక్ట్ ఈస్ట్’ పాలసీతో, ముఖ్యంగా ఈశాన్య రాష్ట్రాల అభివృద్ధితో నేరుగా అనుసంధానం చేసినట్లయింది. ఈ ప్రాజెక్టుకు ఊతమిచ్చేందుకే, అస్సాంలోని హతీసర్ నుండి గెలెఫుకు రాకపోకలను సులభతరం చేయడానికి ఒక కొత్త ‘ఇమ్మిగ్రేషన్ చెక్ పోస్ట్’ను ఏర్పాటు చేయాలని కూడా మోదీ ప్రకటించారు. ఇది పెట్టుబడిదారులకు, సందర్శకులకు మార్గం సుగమం చేస్తుంది. ఫలితంగా, భూటాన్ అభివృద్ధి కోసం చైనా వైపు చూడాల్సిన అవసరం రాదు. ఇది చైనాకు అదృశ్యంగా, కానీ బలంగా కట్టే ‘చెక్ పోస్ట్’ లాంటిది.
పునత్సాంగ్ఛూ-2: నమ్మకానికి ప్రతీకగా జల విద్యుత్
భారత్-భూటాన్ స్నేహానికి దశాబ్దాలుగా ప్రతీక జల విద్యుత్ సహకారం. ఈ పర్యటనలో 1020 మెగావాట్ల పునత్సాంగ్ఛూ-2 జల విద్యుత్ ప్రాజెక్టును ఇరు దేశాల ప్రధానులు (భూటాన్ ప్రధాని షెరింగ్ టోబ్గే కూడా) కలిసి ప్రారంభించడం ఒక చారిత్రక మైలురాయి. ఈ ప్రాజెక్టు నిర్మాణంలో కొన్ని జాప్యాలు జరిగినా, చివరికి పూర్తి కావడం ఇరు దేశాల నిబద్ధతకు సాక్ష్యం. ఈ ఒక్క ప్రాజెక్టే కాదు, భవిష్యత్తులో మరిన్ని ప్రాజెక్టులను వేగంగా పూర్తి చేస్తామని ఇరు దేశాలు సంయుక్త ప్రకటనలో తెలపడం గమనార్హం.
WhatsApp Channel
ఈ జల విద్యుత్ ప్రాజెక్టుల ద్వారా భూటాన్కు స్థిరమైన ఆదాయం లభిస్తుంది. అదే సమయంలో, భారతదేశానికి స్వచ్ఛమైన ఇంధనం (Clean Energy) అందుతుంది. ఇది పర్యావరణ లక్ష్యాలకు (Climate Goals) కూడా దోహదం చేస్తుంది. ఇది ఇరు దేశాలకూ లాభదాయకమైన (Win-Win) ఒప్పందం. ఈ పునాది బలంగా ఉంది కాబట్టే, ఇప్పుడు గెలెఫు వంటి భవిష్యత్ ప్రాజెక్టుల గురించి ఆలోచించగలుగుతున్నారు.
సాంస్కృతిక బంధం: కాలచక్ర దీక్షాలో సందేశం
ప్రధాని మోదీ పర్యటన కేవలం రాజకీయ, ఆర్థిక చర్చలకే పరిమితం కాలేదు. ఆయన థింపులో జరిగిన ‘గ్లోబల్ పీస్ ప్రేయర్ ఫెస్టివల్’ అయిన ‘కాలచక్ర దీక్షా’ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. ఇది ఇరు దేశాల మధ్య ఉన్న లోతైన సాంస్కృతిక, ఆధ్యాత్మిక బంధాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. గురు పద్మసంభవుడి (గురు రిన్పోచే) కాలం నుండి భారత్-భూటాన్ మధ్య బౌద్ధమత వారసత్వం బలంగా పెనవేసుకుని ఉంది.
చైనా వంటి దేశాలు కేవలం ‘లావాదేవీల’ (Transactional) సంబంధాలను, రుణాల వల (Debt Trap) ద్వారా నిర్మిస్తాయి. కానీ భారత్ సంబంధం ‘విశ్వాసం’ (Trust) మరియు ‘సంస్కృతి’ (Culture) అనే పునాదులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ ‘సాఫ్ట్ పవర్’ (Soft Power) అనేది చైనా ఎప్పటికీ సరిపోల్చలేని అతిపెద్ద బలం. ఈ సాంస్కృతిక దౌత్యం, ఇరు దేశాల ప్రజల మధ్య బంధాన్ని మరింత పటిష్టం చేస్తుంది.
ముగింపు
ఈ మొత్తం విశ్లేషణ చదివాక, ఒక సామాన్య భారతీయ పౌరుడికి ఒక ప్రశ్న రావచ్చు. “భూటాన్ కోసం మనం ఇంత చేయాల్సిన అవసరం ఏముంది? మన దేశంలోనే ఎన్నో సమస్యలు ఉండగా, వేల కోట్లు ఆ దేశ ప్రణాళికలకు ఎందుకు ఇవ్వాలి?”
దీనికి సమాధానం ఒక్కటే: మన జాతీయ భద్రత కోసం.
భారతదేశ భౌగోళిక పటాన్ని ఒక్కసారి చూస్తే, ఈశాన్య రాష్ట్రాలను (అస్సాం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, మొదలైనవి) మిగిలిన భారతదేశంతో కలిపేది కేవలం 22 కిలోమీటర్ల వెడల్పు ఉన్న ఒక సన్నటి దారి. దీనినే ‘సిలిగురి కారిడార్’ లేదా ‘చికెన్స్ నెక్’ అంటారు. ఈ ప్రాంతానికి అతి సమీపంలో, ఉత్తరాన భూటాన్, చైనా (టిబెట్) ఉన్నాయి. ఒకవేళ, భూటాన్పై చైనా ఆధిపత్యం సాధిస్తే, లేదా డోక్లాం వంటి వ్యూహాత్మక ప్రాంతంలో సైనిక స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేస్తే, అది భారతదేశ ‘చికెన్స్ నెక్’ను నేరుగా బెదిరించినట్లే.
అందువల్ల, భూటాన్ స్థిరంగా, స్నేహపూర్వకంగా, సార్వభౌమత్వంతో ఉండటం అనేది ఢిల్లీలో కూర్చున్న మనకంటే, సిలిగురిలో ఉన్న సామాన్యుడికి, తవాంగ్లో ఉన్న సైనికుడికి ముఖ్యం. మోదీ పర్యటన, 13వ ప్రణాళికకు మద్దతు, గెలెఫు ప్రాజెక్టు.. ఇవన్నీ ఆ ‘చికెన్స్ నెక్’ను కాపాడే దీర్ఘకాలిక వ్యూహంలో భాగాలే. ఇది భూటాన్కు ఇస్తున్న ‘సహాయం’ కాదు, భారతదేశ భవిష్యత్ భద్రత కోసం వేస్తున్న ‘పెట్టుబడి’. ఈ పర్యటన ద్వారా భారత్, భూటాన్కు “మీ అభివృద్ధి ప్రయాణంలో మేం నమ్మకమైన భాగస్వామిగా ఉంటాం” అని చెప్పడమే కాదు, చైనాకు “ఇది మా నైబర్హుడ్, ఇక్కడ మీ ఆటలు సాగవు” అని పరోక్షంగా, కానీ బలంగా ఒక హెచ్చరిక పంపింది.
బాహ్య లంకెలు (External Links)
- భారత విదేశాంగ శాఖ: భారత్-భూటాన్ సంబంధాలు (అధికారిక ద్వైపాక్షిక సంబంధాల పత్రం)
- భూటాన్ 13వ పంచవర్ష ప్రణాళిక (సారాంశం)
- గెలెఫు మైండ్ఫుల్నెస్ సిటీ ప్రాజెక్ట్ (అధికారిక వెబ్సైట్)
