గిగ్ వర్కర్ల రిటైర్మెంట్ ఫండ్: NPS, ఈ-శ్రామిక్ కొత్త మోడల్ ఇదే!

గిగ్ వర్కర్ల రిటైర్మెంట్ ఫండ్ . గిగ్ ఎకానమీకి పెన్షన్ భరోసా: ఈ-శ్రామిక్ + ఎన్‌పీఎస్.. ఆచరణలో సవాళ్లేమిటి?

ఈ రోజు మనం ఒక యాప్ తెరుస్తాం. నిమిషాల్లో ఆహారం మన ఇంటి ముందు ఉంటుంది. మరో యాప్ క్లిక్ చేస్తే, ఆఫీస్‌కు తీసుకెళ్లడానికి కారు సిద్ధంగా ఉంటుంది. మన ఆన్‌లైన్ ఆర్డర్లను డెలివరీ చేసే కుర్రాళ్లు, మన కోసం నగరమంతా తిరిగే క్యాబ్ డ్రైవర్లు, ఇంటి నుండే పనిచేసే ఫ్రీలాన్స్ కంటెంట్ రైటర్లు, డిజైనర్లు. వీరందరినీ కలిపి ‘గిగ్ వర్కర్లు’ అంటున్నాం. ఇదే నేటి భారతదేశపు నూతన ‘గిగ్ ఎకానమీ’. ఇది సౌకర్యవంతమైన పని విధానాన్ని అందిస్తోంది, కానీ ఒక చేదు నిజాన్ని దాచిపెడుతోంది. అదే, సామాజిక భద్రత లేకపోవడం.

సాధారణ ఉద్యోగులకు పీఎఫ్ (PF), ఈఎస్‌ఐ (ESI), గ్రాట్యుటీ, పెన్షన్ వంటి భద్రతా వలయాలు ఉంటాయి. కానీ, గిగ్ వర్కర్ల పరిస్థితి ఏమిటి? రోజంతా కష్టపడినా, వారిని ‘ఉద్యోగులు’గా కాకుండా ‘పార్ట్‌నర్‌లు’గా కంపెనీలు పిలుస్తాయి. దీనివల్ల వారికి ఎలాంటి దీర్ఘకాలిక ఆర్థిక భద్రత ఉండదు. ఈ రోజు సంపాదన రేపటికి ఉంటుందో లేదో తెలియని అనిశ్చితి. మరి వీరి వృద్ధాప్యం సంగతేంటి? ఈ క్లిష్టమైన సమస్యకు పరిష్కారం చూపే దిశగా ప్రభుత్వం ఒక కీలక అడుగు వేసింది.

పెన్షన్ ఫండ్ రెగ్యులేటరీ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ (PFRDA), ఈ-శ్రామిక్ ప్లాట్‌ఫామ్‌తో జతకట్టింది. దీని ద్వారా గిగ్ వర్కర్లు, ఫ్రీలాన్సర్లు కూడా నేషనల్ పెన్షన్ సిస్టమ్ (NPS)లో చేరి రిటైర్మెంట్ ఫండ్‌ను నిర్మించుకోవచ్చు. ఇది వినడానికి అద్భుతంగా ఉన్నా, ఆచరణలో దీనిని విజయవంతం చేయడం ఎలా? దీనివల్ల ఎదురయ్యే సవాళ్లేమిటి? గిగ్ వర్కర్లకు ఇది నిజంగా భరోసా ఇస్తుందా? ఈ కథనంలో లోతుగా విశ్లేషిద్దాం.

భారతదేశ గిగ్ ఎకానమీ పరిమాణం ఎంత?

ఈ సమస్య ఎంత పెద్దదో అర్థం చేసుకోవాలంటే, ముందుగా మనం గణాంకాలను చూడాలి. ప్రభుత్వానికి చెందిన నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) నివేదిక ప్రకారం, 2020-21లో భారతదేశంలో గిగ్ వర్కర్ల సంఖ్య 77 లక్షలు. ఈ సంఖ్య 2029-30 నాటికి ఏకంగా 2.35 కోట్లకు పెరుగుతుందని అంచనా. అంటే, రాబోయే కొద్ది సంవత్సరాల్లో దేశంలోని మొత్తం శ్రామిక శక్తిలో వీరిది కీలక పాత్ర కానుంది.

అయితే, ఇక్కడే అసలు సమస్య ఉంది. నీతి ఆయోగ్ నివేదిక ప్రకారం, ఈ గిగ్ వర్కర్లలో 31% మంది తక్కువ నైపుణ్యం కలిగిన పనులు (డెలివరీ, డ్రైవింగ్) చేస్తున్నారు. 47% మంది మధ్యస్థ నైపుణ్యాలు, కేవలం 22% మంది మాత్రమే అధిక నైపుణ్యం గల (ఫ్రీలాన్స్ కోడింగ్, డిజైనింగ్) పనుల్లో ఉన్నారు. అధిక నైపుణ్యం ఉన్నవారు ఎలాగోలా పొదుపు చేసుకోగలరు. కానీ, తక్కువ ఆదాయం, అస్థిరమైన పని గంటలు ఉన్న ఆ 31% మంది పరిస్థితే అగమ్యగోచరంగా ఉంది.

మరోవైపు, కంపెనీలు వీరిని ‘ఉద్యోగులు’గా పరిగణించవు. దాంతో, కార్మిక చట్టాల పరిధిలోకి రారు. ఫలితంగా, కనీస వేతనం, పని గంటల పరిమితి, ఆరోగ్య బీమా, రిటైర్మెంట్ ప్రయోజనాలు వంటివి ఏవీ వీరికి వర్తించవు. ఈ ఆర్థిక అభద్రతా భావమే గిగ్ ఎకానమీలోని అతిపెద్ద లోపం. ఈ లోపాన్ని పూడ్చడానికే ‘సామాజిక భద్రత కోడ్, 2020’ (Code on Social Security, 2020) కింద ప్రభుత్వం ఈ కొత్త పథకాలకు రూపకల్పన చేస్తోంది.

పరిష్కారం ఏమిటి? ఈ-శ్రామిక్, ఎన్‌పీఎస్ అనుసంధానం

ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించిన పరిష్కారం రెండు భాగాలతో ముడిపడి ఉంది: ఈ-శ్రామిక్ మరియు ఎన్‌పీఎస్.

1. ఏమిటి ఈ-శ్రామిక్ (e-Shramik)? ఇది అసంఘటిత రంగ కార్మికుల కోసం కేంద్ర కార్మిక మరియు ఉపాధి మంత్రిత్వ శాఖ ప్రారంభించిన జాతీయ డేటాబేస్. వలస కార్మికులు, నిర్మాణ కార్మికులు, మరియు ముఖ్యంగా గిగ్, ప్లాట్‌ఫామ్ వర్కర్ల వివరాలను సేకరించడం దీని లక్ష్యం. ఆధార్‌తో అనుసంధానించబడిన ఈ పోర్టల్‌లో నమోదు చేసుకుంటే, వారికి ఒక ఈ-శ్రామిక్ కార్డ్ ఇస్తారు. తద్వారా ప్రభుత్వ పథకాలను నేరుగా వీరి వద్దకు చేర్చవచ్చు.
2. ఏమిటి ఎన్‌పీఎస్ (NPS)? నేషనల్ పెన్షన్ సిస్టమ్ (NPS) అనేది ప్రభుత్వం మద్దతు ఉన్న స్వచ్ఛంద పదవీ విరమణ పొదుపు పథకం. ఇందులో జమ చేసిన డబ్బును ఈక్విటీ, ప్రభుత్వ బాండ్లు, కార్పొరేట్ బాండ్లలో పెట్టుబడిగా పెడతారు. 60 ఏళ్లు నిండిన తర్వాత, మొత్తం కార్పస్‌లో కొంత భాగాన్ని ఏకమొత్తంగా తీసుకోవచ్చు, మిగిలిన మొత్తంతో యాన్యుటీ (నెలవారీ పెన్షన్) కొనుగోలు చేయాలి.

ఇప్పుడు PFRDA ఈ రెండింటినీ కలిపింది. గిగ్ వర్కర్లు ఈ-శ్రామిక్ పోర్టల్ ద్వారా చాలా సులభంగా ఎన్‌పీఎస్ ఖాతాను తెరిచి, వారి వృద్ధాప్యం కోసం పొదుపు ప్రారంభించవచ్చు.

కొత్త ఎన్‌పీఎస్ మోడల్: డబ్బు చెల్లించే విధానాలు ఎలా ఉన్నాయి?

ఈ కొత్త ‘ఎన్‌పీఎస్ ఈ-శ్రామిక్ మోడల్’.. కార్పొరేట్ ఎన్‌పీఎస్ మోడల్‌ను పోలి ఉంటుంది. గిగ్ వర్కర్లు మరియు వారిని నియమించుకునే ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు (కంపెనీలు) డబ్బు జమ చేయడానికి మూడు మార్గాలను సూచించారు.

1. జాయింట్ కంట్రిబ్యూషన్ (సంయుక్త చెల్లింపు): ఇది అత్యంత ఆదర్శవంతమైన విధానం. ఇందులో గిగ్ వర్కర్ కొంత మొత్తం చెల్లిస్తే, దానికి అదనంగా కంపెనీ (ఉదా: జొమాటో, ఓలా, స్విగ్గీ) కూడా కొంత వాటాను వారి పెన్షన్ ఖాతాకు జమ చేస్తుంది. ఇది సాధారణ పీఎఫ్ లాంటిది.
2. వర్కర్-ఓన్లీ కంట్రిబ్యూషన్ (కేవలం వర్కర్ చెల్లింపు): ఈ విధానంలో, గిగ్ వర్కర్ మాత్రమే తన సంపాదన నుండి నెలవారీ చందాను తన ఎన్‌పీఎస్ ఖాతాలో జమ చేసుకుంటాడు. కంపెనీ ఎలాంటి వాటా చెల్లించదు.
3. కంపెనీ-ఓన్లీ కంట్రిబ్యూషన్ (కేవలం కంపెనీ చెల్లింపు): ఇందులో, ప్లాట్‌ఫామ్ లేదా కంపెనీయే మొత్తం నెలవారీ చందాను వర్కర్ తరపున చెల్లిస్తుంది. ఇది చాలా అరుదుగా జరిగే అవకాశం ఉంది.

ఎన్‌పీఎస్ నిబంధనల ప్రకారం, కనీస వార్షిక కంట్రిబ్యూషన్ రూ. 500. ఇంత తక్కువ మొత్తంతో కూడా పథకంలో చేరవచ్చు. ఇది గిగ్ వర్కర్లను దృష్టిలో ఉంచుకుని తీసుకున్న నిర్ణయం.

ఆచరణలో అసలు సవాల్: కంపెనీలు సహకరిస్తాయా?

ఈ పథకం విజయం మొత్తం మొదటి విధానం (జాయింట్ కంట్రిబ్యూషన్)పైనే ఆధారపడి ఉంది. ఇక్కడే అతిపెద్ద సందేహం నెలకొంది.

• ‘పార్ట్‌నర్’ లూప్‌హోల్: జొమాటో, స్విగ్గీ, ఓలా, ఉబెర్ వంటి అగ్రిగేటర్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు తమ డెలివరీ ఏజెంట్లను, డ్రైవర్లను ‘ఉద్యోగులు’గా కాకుండా ‘స్వతంత్ర భాగస్వాములు’ (Independent Partners)గా వర్గీకరిస్తాయి. చట్టపరంగా, ‘ఉద్యోగి’ అయితేనే పీఎఫ్, ఈఎస్‌ఐ వంటి ప్రయోజనాలు ఇవ్వాలి. ‘పార్ట్‌నర్’ అయితే ఆ బాధ్యత కంపెనీకి ఉండదు. ఈ లూప్‌హోల్ కారణంగానే కంపెనీలు కోట్లాది రూపాయల ప్రయోజనాలను ఆదా చేసుకుంటున్నాయి.
• స్వచ్ఛందమా? నిర్బంధమా?: ఇప్పుడు, ప్రభుత్వం తెచ్చిన ఈ కొత్త ఎన్‌పీఎస్ మోడల్‌లో కంపెనీలు ‘జాయింట్ కంట్రిబ్యూషన్’ చెల్లించడం స్వచ్ఛందమా లేక నిర్బంధమా అనే దానిపై స్పష్టత లేదు. స్వచ్ఛందం అయితే, ఖర్చులను తగ్గించుకోవాలనుకునే ఏ కంపెనీ కూడా అదనంగా తమ వాటాను చెల్లించడానికి ముందుకు రాకపోవచ్చు.
• ఒక ఆశాకిరణం: ఇటీవల, కొన్ని కంపెనీలు ఈ దిశగా అడుగులు వేయడం కొంచెం ఆశ పుట్టిస్తోంది. ఉదాహరణకు, జొమాటో తమ డెలివరీ పార్ట్‌నర్ల కోసం హెచ్‌డీఎఫ్‌సీ పెన్షన్‌తో కలిసి ఒక ఎన్‌పీఎస్ మోడల్‌ను ప్రారంభించింది. అయితే, ఇది ‘జాయింట్ కంట్రిబ్యూషన్’ విధానమా లేక కేవలం ‘వర్కర్-ఓన్లీ’ విధానానికి సహకారం అందించడమా (Facilitation) అనేది చూడాలి.

ఒకవేళ కంపెనీలు ముందుకు రాకపోతే, ఈ పథకం భారం మొత్తం ‘వర్కర్-ఓన్లీ’ విధానం (Model 2) పైనే పడుతుంది.

వర్కర్ల కోణం: అస్థిర ఆదాయంతో పొదుపు సాధ్యమేనా?

కంపెనీలు పక్కకు తప్పుకుంటే, గిగ్ వర్కర్ తనంతట తానుగా పొదుపు చేసుకోవాలి. ఇక్కడా అనేక ఆచరణాత్మక ఇబ్బందులు ఉన్నాయి.

• ఆదాయ అనిశ్చితి: గిగ్ వర్కర్ల ఆదాయం స్థిరంగా ఉండదు. ఒక రోజు ఎక్కువ ఆర్డర్లు రావచ్చు, మరో రోజు అసలు రాకపోవచ్చు. పెట్రోల్ ఖర్చులు, వాహనం మెయింటెనెన్స్ పోగా చేతికి మిగిలేది చాలా తక్కువ. ఇటీవల ఒక నివేదిక ప్రకారం, కొన్ని ప్లాట్‌ఫారమ్‌లలో బేస్ పే (Base Pay) కిలోమీటర్‌కు రూ. 10-15 మాత్రమే ఉంటోంది.
• పొదుపు అలవాటు: తక్కువ ఆదాయం ఉన్న వర్గాల్లో, దీర్ఘకాలిక పొదుపు కంటే తక్షణ అవసరాలకే ప్రాధాన్యత ఉంటుంది. 30 ఏళ్ల తర్వాత వచ్చే పెన్షన్ కంటే, ఈ రోజు ఇంటి అద్దె, పిల్లల ఫీజులు ముఖ్యం.
• అవగాహన లేకపోవడం: ఎన్‌పీఎస్ అంటే ఏమిటి? ఈక్విటీ, బాండ్లలో పెట్టుబడి ఎలా పనిచేస్తుంది? అనే ఆర్థిక అక్షరాస్యత ఈ వర్గాల్లో చాలా తక్కువ. దీనిపై భారీ ఎత్తున అవగాహన కల్పించాల్సిన అవసరం ఉంది.

ఈ కారణాల వల్ల, స్వచ్ఛందంగా పొదుపు చేయడం అనేది చాలా మంది గిగ్ వర్కర్లకు కష్టమైన పనిగా మారవచ్చు.

ఆర్థిక విశ్లేషణ: నెలకు రూ. 500 కడితే ఎంత వస్తుంది?

ఈ పథకంలో చేరితే నిజంగా లాభం ఉందా? ఒక ఉదాహరణ ద్వారా అర్థం చేసుకుందాం.

ఒక 25 ఏళ్ల గిగ్ వర్కర్ ఈ రోజు ఎన్‌పీఎస్‌లో చేరి, నెలకు కేవలం రూ. 500 చొప్పున 35 ఏళ్ల పాటు (అతనికి 60 ఏళ్లు వచ్చే వరకు) జమ చేశాడనుకుందాం. ఎన్‌పీఎస్ పెట్టుబడులపై సగటున ఏటా 10% రాబడి వచ్చిందని భావిస్తే, 60 ఏళ్ల నాటికి అతని ఖాతాలో సుమారు రూ. 10 లక్షల నుండి రూ. 12 లక్షల కార్పస్ జమవుతుంది.

పదవీ విరమణ సమయంలో, ఈ మొత్తంలో 60% వరకు (రూ. 6-7 లక్షలు) అతను ఒకేసారి వెనక్కి తీసుకోవచ్చు (దీనిపై పన్ను ఉండదు). మిగిలిన 40% (రూ. 4-5 లక్షలు) కచ్చితంగా యాన్యుటీ ప్లాన్‌లో పెట్టాలి. ఆ యాన్యుటీ రేట్ల ప్రకారం, అతనికి నెలకు సుమారు రూ. 3,000 నుండి రూ. 5,000 వరకు పెన్షన్ లభిస్తుంది.

విశ్లేషణ: 35 ఏళ్ల తర్వాత వచ్చే నెలకు రూ. 3,000-5,000 ద్రవ్యోల్బణం (Inflation) కారణంగా చాలా తక్కువ మొత్తం కావచ్చు. కానీ, ఏమీ లేకపోవడం కంటే ఇది చాలా మేలు. అంతేకాక, ఇది కేవలం రూ. 500 పొదుపుకు మాత్రమే. సంపాదన పెరిగినప్పుడు, కంట్రిబ్యూషన్‌ను పెంచుకుంటే, రిటైర్మెంట్ కార్పస్ కూడా గణనీయంగా పెరుగుతుంది.

అదనపు ప్రయోజనాలు: కేవలం పెన్షనే కాదు

ఈ పథకం కేవలం పెన్షన్ మాత్రమే కాదు, మరికొన్ని కీలక ప్రయోజనాలను కూడా అందిస్తుంది.

• పన్ను లాభాలు: ఫ్రీలాన్సర్లుగా పనిచేస్తూ, అధిక ఆదాయం (పన్ను పరిధిలోకి వచ్చే) సంపాదిస్తున్న 22% మంది గిగ్ వర్కర్లకు ఇది వరం. ఎన్‌పీఎస్‌లో పెట్టే పెట్టుబడిపై సెక్షన్ 80C, 80CCD(1B) కింద అదనపు పన్ను మినహాయింపులు పొందవచ్చు.
• తక్కువ ఖర్చు: ఈ మోడల్ కింద వర్కర్లకు రిజిస్ట్రేషన్ లేదా కంట్రిబ్యూషన్ ఫీజులు ఉండవు. వార్షిక రికార్డ్ మెయింటెనెన్స్ చార్జీ (AMC) కేవలం రూ. 15 మాత్రమే. ఇది ఎన్‌పీఎస్‌ను అత్యంత తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన పెట్టుబడి మార్గంగా చేస్తుంది.
• పాక్షిక ఉపసంహరణ (Partial Withdrawal): అత్యవసర పరిస్థితుల్లో (పిల్లల చదువులు, అనారోగ్యం, ఇల్లు కట్టడం) తాము జమ చేసిన మొత్తంలో 25% వరకు పాక్షికంగా వెనక్కి తీసుకునే సౌలభ్యం ఉంది.

రిజిస్ట్రేషన్ ఎలా? ఆన్‌లైన్ ప్రక్రియ (How to Register)

ఈ-శ్రామిక్ ద్వారా ఎన్‌పీఎస్‌లో చేరాలనుకునే గిగ్ వర్కర్లు లేదా ఫ్రీలాన్సర్లు (18-70 ఏళ్ల మధ్య వయసున్నవారు) ఆన్‌లైన్‌లో సులభంగా రిజిస్టర్ చేసుకోవచ్చు.

1. మొదట అధికారిక ఎన్‌పీఎస్ వెబ్‌సైట్ https://www.google.com/search?q=enps.nsdl.com లేదా npstrust.org.in ను సందర్శించాలి.
2. హోమ్ పేజీలో ‘ఓపెన్ ఎన్‌పీఎస్ అకౌంట్’ లేదా ‘e-NPS’ ఆప్షన్‌పై క్లిక్ చేయాలి.
3. రిజిస్ట్రేషన్ విభాగంలో “ఇండివిడ్యువల్ సబ్‌స్క్రైబర్” లేదా “ప్లాట్‌ఫారమ్ సర్వీస్ పార్టనర్” (మీ కంపెనీ ఈ-శ్రామిక్‌తో అనుసంధానమైతే) సెక్షన్‌ను ఎంచుకోవాలి.
4. ఆధార్ నంబర్, మొబైల్ నంబర్ ఎంటర్ చేసి, వచ్చే ఓటీపీ (OTP)తో వెరిఫై చేయాలి.
5. ఆధార్ నుండి మీ వ్యక్తిగత వివరాలు (పేరు, పుట్టిన తేదీ, చిరునామా) ఆటోమేటిక్‌గా వస్తాయి.
6. ఈ ప్రక్రియ పూర్తికాగానే, మీ శాశ్వత పదవీ విరమణ ఖాతా సంఖ్య (PRAN) జనరేట్ అవుతుంది. ఇది మీ ఎన్‌పీఎస్ ఖాతా నంబర్.
7. రెండో దశ (Phase 2)లో లాగిన్ అయి, మీ ఫోటో, సంతకం, నామినీ వివరాలు, బ్యాంక్ ఖాతా వివరాలను అప్‌లోడ్ చేయాలి.
8. చివరగా, కంట్రిబ్యూషన్ మోడ్ (చెల్లింపు విధానం) ఎంచుకుని, ఆధార్ ఓటీపీతో ఈ-సైన్ (e-Sign) చేయాలి.
9. మీ PRAN కార్డ్ మీ ఈ-మెయిల్‌కు వస్తుంది. దీంతో రిజిస్ట్రేషన్ ప్రక్రియ పూర్తవుతుంది.

ఇది ఆరంభం మాత్రమే, అసలు విజయం కంపెనీల చేతిలో ఉంది (రవీందర్ విశ్లేషణ)

భారతదేశ గిగ్ ఎకానమీలోని కోట్లాది మంది కార్మికులకు సామాజిక భద్రత కల్పించే దిశగా PFRDA మరియు ఈ-శ్రామిక్ వేదికల అనుసంధానం ఒక అత్యంత కీలకమైన, ప్రశంసనీయమైన తొలి అడుగు. ఇది ‘గిగ్ వర్క్’ను ఒక తాత్కాలిక ఉపాధి మార్గంగా కాకుండా, దీర్ఘకాలిక వృత్తిగా గుర్తించే ప్రయత్నం.

అయితే, ఈ పథకం విజయం కేవలం వర్కర్ల పొదుపు అలవాటుపై మాత్రమే ఆధారపడి లేదు. దీని అసలు విజయం అగ్రిగేటర్ కంపెనీల (జొమాటో, ఓలా, ఉబెర్, స్విగ్గీ) భాగస్వామ్యంపై ఆధారపడి ఉంది.

పరిష్కారం ఏమిటి?:

1. నిర్బంధ భాగస్వామ్యం (Mandatory Contribution): ‘సామాజిక భద్రత కోడ్, 2020’ను పటిష్టంగా అమలు చేయాలి. ప్రభుత్వం జోక్యం చేసుకుని, ‘జాయింట్ కంట్రిబ్యూషన్’ (Model 1)ను స్వచ్ఛందం కాకుండా, నిర్దిష్ట టర్నోవర్ దాటిన ప్రతి ప్లాట్‌ఫామ్ కంపెనీకి నిర్బంధం చేయాలి. వర్కర్ చెల్లించే ప్రతి రూ. 500కి, కంపెనీ కూడా అంతే మొత్తం జమ చేసేలా నిబంధనలు తేవాలి.
2. భారీ అవగాహన: ప్రభుత్వం, కంపెనీలు, కార్మిక సంఘాలు కలిసి గిగ్ వర్కర్లకు ఈ పథకంపై విస్తృత అవగాహన కల్పించాలి.
3. వర్కర్ల బాధ్యత: మరోవైపు, గిగ్ వర్కర్లు కూడా ఇది తమ భవిష్యత్తు కోసం అని గుర్తించాలి. కంపెనీలు జమ చేసినా, చేయకపోయినా.. కనీసం నెలకు రూ. 500 అయినా ‘వర్కర్-ఓన్లీ’ విధానంలో జమ చేయడం ప్రారంభించాలి.

మొత్తానికి, ప్రభుత్వం ఒక భద్రతా వలయాన్ని పరిచింది. కానీ ఆ వలయాన్ని పటిష్టం చేయాల్సిన బాధ్యత కంపెనీలపైనా, దాన్ని అందిపుచ్చుకోవాల్సిన అవసరం కార్మికులపైనా ఉంది. ఈ రెండూ జరిగినప్పుడే గిగ్ వర్కర్ల వృద్ధాప్యానికి నిజమైన భరోసా లభిస్తుంది.

బాహ్య లింకులు (External Links):

• ఎన్‌పీఎస్ రిజిస్ట్రేషన్ (NSDL): https://enps.nsdl.com/eNPS/NationalPensionSystem.html
• ఈ-శ్రామ్ పోర్టల్: https://eshram.gov.in/
• PFRDA అధికారిక వెబ్‌సైట్: https://www.pfrda.org.in/
• నీతి ఆయోగ్ ‘గిగ్ ఎకానమీ’ నివేదిక: https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2022-06/Policy_Brief_India%27s_Booming_Gig_and_Platform_Economy_27062022.pdf